Romanda zaman nasıl yönetilir? Olayları takvime oturtma rehberi
Romanda zamanı yönetmek iki ayrı iştir: hikâyenin ne kadar sürdüğünü bilmek ve bu süreyi sayfalara nasıl dağıtacağına karar vermek. Önemli anları sahneyle yavaşlat, aradaki haftaları özetle ya da atla, her atlamada okura ne kadar zaman geçtiğini hissettir. Arka planda da kendin için bir takvim tut: kim nerede, yol kaç gün sürüyor, kim kaç yaşında, hangi mevsimdeyiz. Okur bu takvimi görmez ama tutmadığında fark eder.
Romanın iki saati vardır
Her romanda iki saat birden işler. Biri hikâyenin saatidir: olaylar bir günde mi, bir yılda mı, yüz yılda mı yaşanıyor? Öteki anlatının saatidir: bu süreye kaç sayfa ayırıyorsun? Virginia Woolf'un Mrs Dalloway'i tek bir güne sığar; Gabriel García Márquez'in Yüzyıllık Yalnızlık'ı ise Buendía ailesinin yedi kuşağını anlatır. İkisi de roman uzunluğundadır, çünkü biri dakikaları açar, öteki yılları katlar.
Yazmaya başlamadan önce hikâyenin toplam süresine karar ver ve bunu bir cümleyle yaz: 'Hikâye bir sonbaharda başlar, iki yıl sonraki ilkbaharda biter.' Bu cümle, tempoyla ilgili vereceğin bütün kararların çerçevesidir. Olayları sıraya dizme işini kurgu zaman çizelgesi rehberi anlatıyor; bu rehber o sıranın içinde zamanın nasıl aktığıyla ilgileniyor.
Tempoyu sahne, özet ve atlamayla kur
Zamanı sayfaya dökmenin üç temel yolu var. Sahnede zaman, okurun okuma hızına yakın akar: diyalog, hareket, an be an ayrıntı. Özette zaman sıkışır: 'Kış boyunca her sabah limana indi' cümlesi üç ayı tek satırda geçer. Atlamada ise zaman hiç anlatılmaz; bir bölüm biter, sonraki bir yıl sonra açılır.
Okur, bir şeye ayırdığın sayfa sayısını onun önemi olarak okur. Karakteri değiştiren on dakikalık bir tartışmaya on sayfa, hiçbir şeyin değişmediği iki aya bir paragraf ayırmak doğaldır. Temposu düşen bir bölümde çoğu zaman sorun, özetle geçilmesi gereken bir zamanın sahne olarak yazılmasıdır; aceleye gelmiş gibi duran bir dönüm noktasında ise tam tersi.
Zaman atlamasını okura belli et
Okur bir atlamayı fark etmezse sonraki sayfalarda kaybolur. Atlamadan sonraki ilk paragrafta zamanı gösteren somut bir işaret ver: değişen mevsim, boyu uzamış bir çocuk, kapanmış bir dükkân, 'Üç kış sonra' gibi açık bir ifade ya da tarih taşıyan bir bölüm başlığı. Hangisini seçersen seç, roman boyunca aynı yöntemi kullan ki okur işareti tanısın.
Atlamayı yazdıktan sonra kendine şunu sor: bu sürede ne değişmiş olmalı? Karakterlerin yaşı, saçları ve yaraları, çocukların boyu, hamilelikler, kimin iktidarda olduğu, kimin kiminle küs olduğu, fiyatlar. Beş yıl atladıysan ve yan karakterlerin hayatı olduğu yerde duruyorsa dünya donmuş gibi görünür. Her uzun atlama için 'bu arada neler oldu' diye kısa bir liste çıkarmak, sonraki bölümlerde sana malzeme de verir.
Paralel hatları aynı saate bağla
İki karakteri ayrı yerlerde izliyorsan iki ayrı saat tutuyorsun demektir ve bu saatler buluşma anında aynı günü göstermelidir. Biri yolda üç hafta geçirmişken öteki aynı sürede yalnızca iki gün yaşamışsa okur bunu sezmese bile hikâyenin mantığı sarsılır. J.R.R. Tolkien, Yüzüklerin Efendisi'nin eklerinde 'Yılların Öyküsü' başlığıyla tarihli bir kronoloji verir; ayrı düşen karakterlerin hangi gün nerede olduğunu oradan izleyebilirsin.
Hatları birbirine bağlamanın en kolay yolu ortak çapalardır: iki tarafın da gördüğü bir fırtına, bir dolunay, bir bayram günü, herkese ulaşan bir haber. Haberin de bir hızı olduğunu unutma. Telefonun olmadığı bir dünyada bir ölüm haberi ancak bir ulağın gidebildiği hızda yayılır; bir karakter, öteki hattaki olayı o haber ulaşmadan bilemez. Hatlar arasında geçiş yaparken zamanda geri gidiyorsan bunu da açıkça işaretle.
Yol süreleri: harita ile takvim birbirini tutsun
Yolculuklar, zaman hatalarının en sık saklandığı yerdir. Üçüncü bölümde on gün süren yol, yirminci bölümde gerekçesiz iki güne iniyorsa dikkatli okur bunu yakalar. Önemli yerlerin arasındaki süreyi bir kez belirle ve yaz: yaya kaç gün, atla kaç gün, gemiyle kaç gün; kışın ya da geçit kapalıyken ne değişiyor. Kesin kilometre gerekmez, kendi içinde tutarlı olması yeter.
Yol süresi yalnızca yolcuyu ilgilendirmez. Bir ordunun yetişip yetişemeyeceğini, bir mektubun cevabının ne zaman geleceğini, kaçan birinin ne kadar öne geçtiğini de o belirler. Gerilimi yol süresinden üretmek istiyorsan önce süreyi sabitle, sonra karakterini ona karşı yarıştır; süreyi sahnenin ihtiyacına göre uzatıp kısaltırsan yarışın anlamı kalmaz.
Yaşlar, mevsimler ve bedenin saati
Zaman geçtiğinde en önce bedenler ve doğa değişir; ne kadar hızlı değişeceklerini ise senin dünyan belirler. Coğrafya, iklim, mevsim ve bedenin iyileşme süresi kendi dünyanın içinde birbirini tutmalıdır. Hikâyen soğuk bir kuzey vadisinde hasat zamanı başlıyorsa dört ay sonra orada kış sürüyor olmalı; ılıman bir kıyıda aynı dört ay belki yalnızca yağmur getirir. Hangi ürünün hangi ayda toplandığı da yere ve ürüne göre değişir; bir kez karar ver ve ona bağlı kal. Bedenler için de aynısı geçerli: bir kırığın ne kadar sürede iyileşeceği kırığın türüne ve kişinin yaşına bağlıdır, ama kolunu kıran bir karakter ertesi hafta kılıç sallıyorsa okur bir açıklama bekler. Mevsim, okura zamanın geçtiğini söylemenin en ucuz yolu olduğu kadar, tutarsızlığın da en kolay göründüğü yerdir.
Yaşlarda en güvenli yöntem, karakterin yaşını değil doğum tarihini sabitlemektir; hikâyenin herhangi bir anındaki yaşı ondan çıkar. Kardeşlerin arasındaki farkı, anne babanın çocuk doğduğundaki yaşını ve bir karakterin anlattığı eski bir olay sırasında kaç yaşında olduğunu taslak bitince bir kez kontrol et. Haftanın günü, ayın evresi ve okulların tatilde olup olmadığı gibi küçük ayrıntılar da aynı takvime bağlıdır.
Kesin tarih ne zaman gerekir, ne zaman gerekmez?
Bazı hikâyeler gün gün tutulmuş bir takvim ister: gerçek olaylara yaslanan tarihi romanlar, şüphelilerin o saatte nerede olduğu üzerine kurulan polisiyeler, mektup ya da günlük biçiminde yazılanlar, çok sayıda bakış açısını eş zamanlı yürüten romanlar ve kitaptan kitaba aynı geçmişe dönen seriler. Bunlarda bir günlük kayma bile bir çelişkiye dönüşebilir.
Bazılarında ise kesin tarih gereksiz bir yüktür. Tek bir karakteri kısa bir süre boyunca izleyen ya da masal tonunda anlatılan bir hikâyede 'ertesi sabah', 'o kış', 'yıllar sonra' gibi göreli ifadeler yeter; sıranın ve aradaki sürenin belli olması kâfidir. İki durumda da okura tarih göstermek zorunda değilsin. Takvim senin çalışma aracın; metne ondan yalnızca sahnenin ihtiyacı kadarı girer.
Bu takvimi nerede tutmalısın?
Bir defter ya da tablo da iş görür; önemli olan tek bir yerde durması ve yazarken elinin altında olması. yazar.io'da bunun yeri Olay Akışı'dır ve her planda ücretsizdir. Her olaya '3. gün, akşam' gibi serbest bir tarih notu yazabilir ya da bir takvim tarihi verebilirsin: tam gün, yalnızca yıl ve ay ya da yalnızca yıl; MÖ tarihler de girilir. Olaya katılan karakterleri ve geçtiği mekânı bağladığında aynı olay o karakterin ve o mekânın sayfasında da sırasıyla görünür. Yol sürelerini mekân kayıtlarına ekleyeceğin 'Başkente Uzaklık' gibi özel bir alanda tutabilirsin.
Tarihli olayları bir takvimde ya da tek bir eksende görmek istersen Yazar Pro'daki Takvim ve Zaman Çizelgesi bunu yapar; Paralel görünümde her karakter kendi şeridinde durur, böylece iki hattın aynı güne denk gelip gelmediğini görürsün. Ayrıntılar Zaman Çizelgesi Uygulaması sayfasında, yaş hesabı ise Karakter Yaşı Takip Uygulaması sayfasında. Romanın kendisini Word'de ya da Google Docs'ta yazmaya devam edersin.
Okura tarihleri açıkça vermek zorunda mıyım?
Hayır. Çoğu romanda okur yalnızca sırayı ve aradan ne kadar zaman geçtiğini bilmek ister; 'iki hafta sonra' çoğu zaman bir tarihten daha kullanışlıdır. Tarihleri kendi takviminde tutar, metne yalnızca gerekenleri alırsın. Tarihi romanlarda ve günlük biçimindeki anlatılarda ise açık tarih okura yardımcı olur.
Bir zaman atlaması ne kadar uzun olabilir?
Bir sınırı yok; bir gece de olabilir, yirmi yıl da. Önemli olan atlanan sürede hikâyeyi değiştiren bir şeyin okurdan saklanmaması ve atlamadan sonra dünyanın o süre kadar yaşlanmış görünmesidir. Uzun bir atlamadan sonra ilk sahnede değişenleri bir iki somut ayrıntıyla göstermek yeter.
Kendi takvimi olan bir dünyada zamanı nasıl tutarım?
Önce yılın kaç ay ve kaç gün sürdüğüne, mevsimlerin hangi aylara denk geldiğine karar ver ve bunu tek bir sayfaya yaz. Olayları kendi ay adlarınla not et, ama aralarındaki gün sayısını da bil. yazar.io'da kendi ay adlarını serbest tarih notunda tutabilirsin; takvim görünümleri ise standart takvimle çalışır ve uydurma ay adlarını tanımaz.
Taslak bittikten sonra zamanı nasıl kontrol ederim?
Metni baştan okuyup her sahnenin yanına hikâyenin kaçıncı günü olduğunu yaz. Sonra üç şeye bak: buluşan karakterler aynı günde mi, her yolculuk belirlediğin süreyi tutuyor mu, mevsim ve yaşlar geçen süreyle uyumlu mu. Bulduğun kaymaları çoğu zaman bir cümleyi değiştirerek ya da iki sahnenin arasına birkaç gün ekleyerek düzeltebilirsin.
İlgili İçerikler
Dünyanı yazar.io'da kurmaya başla
Karakterlerini, mekanlarını ve dünyanın tüm bağlarını tek bir yerde topla; kredi kartı gerekmez.