Trope nedir?

Kelime nereden geliyor?

Trope, Yunanca 'dönüş, tarz' anlamındaki tropos'tan Latince tropus yoluyla gelir. Retorikte, bir sözcüğü gerçek anlamı dışında kullanan söz sanatlarına, yani metafor, metonimi ve ironi gibi mecazlara verilen addır. Yazarlar ve okurlar ise bugün kelimeyi daha geniş bir anlamda kullanıyor: bir türde ya da birçok eserde tekrar eden, okurun daha ilk sayfalarda tanıdığı kalıp.

Trope'un klişeden, arketipten ve motiften farkı

Trope tarafsız bir kalıptır; klişe ise aynı kalıbın özensiz tekrarla yıprandığı, okurun bir sonraki adımı önceden kestirebildiği hâlidir. Birbirine hiç benzemeyen iki dedektifin aynı soruşturmada birlikte çalışmak zorunda kalması bir trope'tur; aralarındaki her atışma ve soruşturmanın her dönemeci önceden belliyse hikâye klişeye kaymıştır. Arketipler daha temeldir: kahraman, bilge ya da düzenbaz gibi, farklı kültürlerin anlatılarında karşımıza çıkan evrensel figürlerdir ve pek çok trope bunların üzerine kurulur. Motif ise tek bir eserin içinde tekrar eden bir öğedir (bir renk, bir şarkı); trope eserden esere geçer.

Türlere göre bilinen trope'lar

Fantastikte seçilmiş kişi, bilge akıl hocası, karanlıklar efendisi ve eski bir kehanet sık görülür. Romantik kurguda düşmandan aşka, arkadaştan aşka, sahte ilişki ve yavaş gelişen aşk (slow burn) öne çıkar. Polisiyede şüphelilerin dış dünyadan kopuk bir yerde (karda mahsur kalmış bir tren, ıssız bir ada) bir arada kalması ve okuru yanlış ize süren kırmızı ringa ilk akla gelenlerdir. Korkunun en bilinen trope'larından biri ise bir ailenin yeni taşındığı perili evdir.

Bazı trope'lar türden çok karaktere bağlıdır: antikahraman, isteksiz kahraman ya da yolda karşılaşıp birbirini aile olarak seçen yabancılar (found family). Mary Sue da bir karakter trope'udur, ama bu ad çoğunlukla eleştirmek için kullanılır. Kahramanın yolculuğu ise tek bir trope değildir; akıl hocasıyla tanışmak, eşiği geçmek gibi tanıdık adımları bir sıraya koyan daha büyük bir kalıptır.

BookTok'ta trope'lar

TikTok'taki kitap topluluğu BookTok'ta ve Instagram'daki karşılığı Bookstagram'da kitaplar çoğu zaman trope'larıyla tanıtılır: kısa bir videoda 'düşmandan aşka' demek, kitabın ne vaat ettiğini birkaç saniyede anlatır. Trope adları aranan etiketlere dönüştü, büyük yayıncılar da BookTok'un bu tanıtım dilini benimsedi. Türkçe kitap topluluklarında bu adlar çoğu zaman İngilizceleriyle birlikte geçer (enemies to lovers, slow burn). Böyle tanıtılan bir kitapta trope, okura verilmiş bir sözdür: kitabını 'düşmandan aşka' diye tanıtırsan okur düşmanlıkla başlayıp aşkla biten bir ilişki bekler ve bu söz tutulmazsa kendini kandırılmış hisseder. Trope'u taşıyacak yazı ve karakterler yoksa, en sevilen kalıp bile okuru tatmin etmez.

Bir trope'u bilinçli kullanmak

Bir trope'u olduğu gibi kullanmak da bir seçimdir: okur o kalıbı sevdiği için geldiyse ona aradığını verirsin. Trope'u dünyanın kurallarıyla da gerekçelendirebilirsin; seçilmiş kişinin neden o olduğunu kehanetin işleyişi açıklar. Rolleri ters çevirirsen bu kez kurtarılmayı bekleyen bir prens olur. Beklentiyi kurup son anda başka bir yöne de dönebilirsin: kehanetin gösterdiği kişi yanlış çıkar. Yalnız beklentiyi bozmak da sık tekrarlanınca kendisi bir trope'a dönüşür. Hangi yolu seçersen seç, işe karakterden başla. Bir kalıbı sana ait kılan ayrıntılardır: aynı akıl hocası, kendine ait bir geçmişi, korkuları ve hataları olduğunda klişe olmaktan çıkar.

Dünya kurarken trope'lar

Dünya kurmanın da kendi trope'ları vardır: bütün bir halkın tek bir özellikle tanımlanması (bütün cüceler inatçı, bütün elfler kibirli), koca bir gezegenin baştan sona çöl ya da buz olması, teknolojinin binlerce yıl Orta Çağ düzeyinde donup kalması. Bunların hiçbiri kendiliğinden hata sayılmaz, ama bilerek seçilmelidir. Bir halkı tek bir özelliğe indirgemek istemiyorsan fantastik ırk oluşturma rehberi işine yarar.

Kullandığın trope'ları takip etmek

yazar.io trope'ları senin yerine bulmaz ya da etiketlemez, ama kullandıklarını bir arada tutmanı kolaylaştırır. Notlar'daki Kategorileri Düzenle düğmesiyle 'Trope' adında bir kategori ekleyip her trope için bir not açabilir, okurun ne beklediğini ve senin neyi farklı yapacağını yazabilirsin. Notta karakterleri @İsim ile anarsan not, onların sayfasında da görünür. Karşılığını kitapta yazdığın trope'ların notlarını Kullanıldı olarak işaretlersen, Trope kategorisinde hangi sözlerin henüz tutulmadığını görürsün. Trope dünyanın bir kuralına dayanıyorsa (bir kehanet, bir lanet) o kuralı Lore'da tutabilir, seçilmiş kişiye dünyanda özel bir ad verdiysen o adı anlamıyla birlikte Sözlük'e ekleyebilirsin.