Romanda Mekân Nasıl Betimlenir?

Mekânı karakterin gözünden göster

Okur bir mekânı en canlı biçimde, o an sahnede duran karakterin gözünden görür. Çarşıya giren bir yankesici ceplere ve çıkışlara bakar, yıllar sonra memleketine dönen biri neyin değiştiğine. Karakterin neyi fark ettiği ve neyi neye benzettiği onun kim olduğunu da anlatır: bir terzi bulutlu gökyüzünü yıpranmış bir astara benzetebilir. Üstelik insan her gün gördüğü yeri bir süre sonra görmez olur; kendi evinde dolaşan bir karakter ancak yerinden oynamış bir şeyi fark eder. Bu yüzden betimlemeye başlamadan önce sahnenin bakış açısını netleştir.

Az ama yerinde ayrıntı seç

Çehov 1886'da ağabeyi Aleksandr'a yazdığı bir mektupta, doğayı betimlerken küçük ayrıntıları yakalamayı ve onları okur gözlerini kapadığında bir resim görecek biçimde bir araya getirmeyi önerir. Verdiği örnek şöyledir: değirmen bendinde bir şişe kırığının küçük bir yıldız gibi parladığını yazarsan ay ışıklı geceyi anlatmış olursun. Çehov'a sıkça atfedilen 'Bana ayın parladığını söyleme, kırık camdaki ışıltıyı göster' sözü ise büyük olasılıkla onun değil, bu mektubun sonradan yapılmış bir özeti. Bir odayı yirmi eşya sayarak anlatma; okurun kendi başına tahmin edemeyeceği iki üç ayrıntı seç ve genel sözcük yerine somut olanı kullan: 'eski bir ev' değil 'pervazlarının boyası kabarmış pencereler', 'ağaç' değil 'çınar'.

Öteki duyuları da kullan

Betimleme çoğu zaman yalnızca göze yaslanır, oysa mekânı okurun bedenine taşıyan öteki duyulardır: rutubetli bir bodrumun küf kokusu, taş koridorda yankılanan adımlar, kışın avuca yapışan demir korkuluk. Ses mekânın nasıl bir yer olduğunu da ele verir; dar bir sokakta duvardan duvara çarpar, karlı bir avluda boğulur. Koku ise anıları uyandırır. Her sahnede bütün duyuları sıralamana gerek yok, görmenin yanına bir iki duyu eklemek yeter. 'Duydu', 'gördü', 'fark etti' gibi fiiller de okuru bir adım geride tutar: 'Vapurun düdüğünü duydu' yerine 'Vapurun düdüğü öttü' yazdığında okur sesi karakterle aynı anda duyar.

Betimlemeyi sahnenin temposuna göre ayarla

Uzun bir mekân tasviri anlatının saatini durdurur, bu yüzden onu bilerek kullan. Karakter bir yere ilk kez girdiğinde ya da gerilim patlamadan hemen önce okuru biraz bekletmek işe yarar; bir kovalamacada ise kaygan bir basamak ya da inen bir kepenk yeter. Çoğu sahnede en iyisi ayrıntıları hareketin arasına serpiştirmektir: karakter nemden şişmiş kapıyı omzuyla iter, masadaki tozu parmağıyla siler. Sahnenin başında okura nerede olduğumuzu da kısaca söyle, yoksa karakterler boşlukta konuşuyormuş gibi kalır. İngilizce yazarlık kaynaklarında bu soruna 'white room syndrome', yani beyaz oda sendromu denir.

Ayrıntılar hem havayı hem hikâyeyi taşısın

'Ürkütücü' ya da 'huzurlu' gibi sıfatlar okura o duyguyu pek yaşatmaz, havayı senin seçtiğin ayrıntılar kurar. Sevdiği birini bekleyen için mutfak, demlenen çay ve buğulanan camdır. Kötü bir haber bekleyen içinse aynı mutfakta saatin tik takı bir türlü susmaz, çay soğur. Amerikalı romancı John Gardner'ın The Art of Fiction kitabındaki sık anılan bir alıştırma tam olarak bunu sınar: oğlu savaşta yeni ölmüş bir adamın gözünden bir ahırı betimle, ama oğuldan, savaştan, ölümden ve adamın kendisinden hiç söz etme.

Mekân olay örgüsünde de iş görür. Kar yolları kapatır, pencerenin kırık mandalı bir kaçışı önceden sezdirir, kitabın sonunda aynı odaya dönen karakterin bu kez başka ayrıntılara bakması onun değiştiğini gösterir.

Neyi dışarıda bırakmalı?

Okurun zaten varsaydığını yazma: mutfakta tezgâh, han avlusunda at olduğunu söylemen gerekmez. Eşyaları soldan sağa saymak emlak ilanına, bütün araştırmanı metne dökmek ansiklopedi maddesine benzer. Bir mekân yeniden sahneye geldiğinde onu baştan anlatma; yalnızca değişeni ya da okuru oraya geri götürecek tek bir ayrıntıyı ver. Amerikalı polisiye yazarı Elmore Leonard'ın yazarlara önerdiği on kuralın sonuncusu bunu tek cümleyle söyler: 'Okurun atlama eğiliminde olduğu kısmı yazmamaya çalış.' Özenle anlattığın her ayrıntıyı okur önemli sanır; Çehov'un silahı ilkesindeki gibi onu ya ileride kullan ya da metinden çıkar.

Ayrıntıları bölümden bölüme, kitaptan kitaba aynı tut

Bir mekân roman boyunca defalarca, seri yazıyorsan sonraki kitaplarda da yeniden karşına çıkar. İlk bölümde kapısı mavi olan meyhanenin on ikinci bölümde yeşil olması dikkatli okurun gözünden kaçmaz. Bu yüzden her önemli mekânın değişmeyen ayrıntılarını bir yere not et: kokusunu, sesini, ışığını, kapısının rengini. Mekânın kendisini kurmayı kurgusal şehir ve fantastik dünya coğrafyası rehberleri anlatıyor; tuttuğun bu not ise o yere her döndüğünde aynı ayrıntılarla yazmanı sağlar.

yazar.io'da Mekanlar bölümündeki her mekânın kendi kaydı vardır. Bölümün Alan Şablonu'na Koku, Ses ve Işık gibi özel alanlar eklersen bu alanlar her mekân kaydında doldurulmayı bekler. Referans fotoğraflarını kaydın görsel galerisine ekleyebilirsin. Panolar'da ise mekânın kartını Kitaptan Ekle ile tuvale getirip sahnenin havası için topladığın görselleri ve not kağıtlarını yanına koyabilirsin. Bir kaydın ya da notun metnine mekânın adını yazıp kaydettiğinde bağlantı kendiliğinden kurulur: mekânın sayfasında onu anan kayıtlar Bağlantılı sayfalar başlığı altında, notlar da Bağlı notlar başlığında görünür. Olay Akışı'nda Mekân alanına bu yeri seçtiğin olaylar da Burada yaşanan olaylar başlığında listelenir. Romanını Word'de ya da Google Docs'ta yazarken o mekâna her döndüğünde kapının rengini ve sokağın sesini bu sayfadan kontrol edebilirsin.